Με το νι και με τον τόνο

Συχνά και τα φαινομενικώς μικρά θέματα στην γλώσσα έχουν την σημασία τους, όταν λύνουν μεγαλύτερα ή μικρότερα προβλήματα που έχει να αντιμετωπίσει καθημερινώς στον γραπτό λόγο του ο ομιλητής τής ελληνικής γλώσσας. Θα συζητήσω δύο τέτοια προβληματικά σημεία και θα συστήσω στους αναγνώστες τού κειμένου μου να εφαρμόσουν και αυτοί στον δικό τους γραπτό λόγο τις πρακτικές λύσεις που προτείνω. Όσοι γράφουν την Ελληνική ίσως βρουν χρήσιμες, σκόπιμες και λειτουργικές τις παρατηρήσεις μου με πιθανή προοπτική να υιοθετηθούν γενικότερα στην προσεκτική χρήση τού γραπτού λόγου τής Ελληνικής. Διασαφώ ότι οι παρατηρήσεις μου παραμένουν στο πλαίσιο τής μονοτονικής γραφής και αποσκοπούν στην βελτίωσή της.

«τον» (με ν) παντού αντί «το». Από τη μέχρι πρότινος ισχύουσα γραμματική ξέραμε ότι το άρθρο τ ο ν (και τα την, έναν, δεν και μην) «φυλάγουν το τελικό ν, όταν η ακόλουθη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή από σύμφωνο στιγμιαίο (κ, π, τ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ) ή διπλό (ξ, ψ)». Στις υπόλοιπες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται χωρίς ν. Παραδείγματα: τον αέρα, τον τόπο – το γέρο, το φόβο. Η γραμματική επίσης διδάσκει ότι «το τελικό ν φυλάγεται πάντοτε στο άρθρο των, στην προσωπική αντωνυμία τού τρίτου προσώπου τον, καθώς και στο τροπικό επίρρημα σαν». Παραδείγματα: τον βλέπω, φώναξέ τον. Επομένως το τον, που μας ενδιαφέρει εδώ, αν μεν είναι άρθρο παίρνει ή δεν παίρνει ν ανάλογα με το περιβάλλον· αν είναι αντωνυμία, παίρνει πάντοτε ν. Η ρύθμιση αυτή –γιατί για κανονιστική ρύθμιση πρόκειται με βάση την προφορά– έχει δύο αδυναμίες:

α) Δεν επιτρέπει στον αναγνώστη τού κειμένου να διακρίνει αμέσως αν πρόκειται για το αρσενικό άρθρο τον ή για το ουδέτερο άρθρο το (το γιατρό = το γιαπί, το φίλο = το φύλο, το βυθό = το βουνό, το χώρο = το χέρι, το Γιάννη, το Βασίλη, το Χρίστο κ.τ.ό.)·

β) Ρυθμίζει διαφορετικά το άρθρο τον και την αντωνυμία τον (πάλι με κριτήριο την προφορά): το βωμό, αλλά τον βλέπω· το φόρο, αλλά τον φέρνει, το γέρο, αλλά τον γέλασαν.

Όπως παρατηρεί ο καθηγητής Αγαπητός Τσοπανάκης στη Νεοελληνική Γραμματική του:

«Τὸ σημαντικότερο πρόβλημα, ποὺ κάμνουμε ὅτι δὲν τὸ καταλαβαίνουμε, εἶναι ἡ ματαιότητα τῆς προσπάθειάς μας νὰ ἀπομνημονεύσουμε τοὺς κανόνες τῆς ἀφομοίωσης ἢ τῆς διατήρησης τοῦ -ν μπροστὰ σ’ αὐτὰ ἢ ἐκεῖνα τὰ σύμφωνα ἢ φωνήεντα, κανόνες ποὺ (…) ἡ γραπτὴ [γλώσσα] τοὺς μπερδεύει ἢ τοὺς ἀγνοεῖ (…) ὅπως τὸ βλέπουμε ὅλοι μας κάθε μέρα σὲ ὅλα τὰ κείμενα. Αὐτὸ συμβαίνει, ἐπειδὴ κανένας δὲν ξέρει τὰ ἄηχα στιγμιαῖα ἢ ἐξακολουθητικὰ οὔτε τὰ ἠχηρὰ στιγμιαῖα ἢ ἐξακολουθητικὰ σύμφωνα, γιὰ νὰ προσαρμόζη ἀνάλογα τὸ γράψιμό του».

ΠΡΟΤΑΣΗ (εφαρμόζεται ήδη από παλιά από τον καθηγητή Τσοπανάκη, από τον γράφοντα –όχι το γράφοντα!– και από άλλους): Το αρσενικό άρθρο τον να γράφεται π ά ν τ ο τ ε με ν, ώστε να ξεχωρίζει από το ουδέτερο το, όπως γίνεται ήδη με την προσωπική αντωνυμία τον (πάντοτε με ν) που με το ν διακρίνεται και αυτή από το ουδέτερο το. Προτείνεται δηλαδή να γράφουμε: τον γιατρό (όχι το γιατρό), τον φίλο (όχι το φίλο), τον βυθό, τον χώρο, τον βωμό, τον φόρο, τον γέρο, τον Γιάννη, τον Βασίλη, τον Χρίστο κ.τ.ό.

Αυτό μολονότι δεν χρειάζεται να γίνεται με το θηλυκό τ η ν (δεν χρειάζεται να διακρίνεται από κάποιο άλλο) θα ήταν επίσης ευκολότερο να γράφεται πάντοτε με ν (την ζωή, την φύση, την γνώση)

Σωστά χρησιμοποιείται πάντοτε το ν στο των (των φίλων) και στο σαν (σαν θάλασσα), και αυτό θα έπρεπε να γίνεται και με το δεν (ο γράφων χρησιμοποιεί πάντοτε το ν με το δεν), ώστε να ξεχωρίζει και από τον σύνδεσμο (όχι το σύνδεσμο) δε (δεν συμφωνεί, επιπλέον δε ισχυρίζεται ότι…).

«τ ο ύ» και «τ ή ς» (με τόνο) αντί «του» και «της». Σε προτάσεις όπως λ.χ. «ένας από τους γνωστότερους μελετητές τής ιστορίας τού γλωσσικού ζητήματος υποστηρίζει» ή «δεν είναι συμβατά με τους σκοπούς τής εκπαίδευσης και των πολιτών τής Ενωμένης Ευρώπης» τα άρθρα του και της στην γρήγορη ανάγνωση συγχέονται με τα κ τ η τ ι κ ά του και της προκαλώντας δυσχέρεια στην ανάγνωση και κατανόηση των γραφομένων (μελετητές της ή μελετητές τής ιστορίας, ιστορίας του ή ιστορίας τού γλωσσικού, τους σκοπούς της ή τους σκοπούς τής εκπαίδευσης κ.ο.κ.). Βεβαίως, τα συμφραζόμενα, αν σταθεί κανείς να σκεφθεί, μπορούν να αποσαφηνίσουν τελικά αν πρόκειται για κτητικό (που πρέπει να συνδεθεί με την προηγούμενη λέξη) ή για άρθρο (που συνδέεται με την επόμενη λέξη). Ωστόσο, η γραφή, όταν και όσο μπορεί, είναι καλό να αποφεύγει τέτοιες αμφισημίες που έχουν επιπτώσεις στην γρήγορη, εύκολη και σωστή κατανόηση τού κειμένου.

ΠΡΟΤΑΣΗ: Στις περιπτώσεις αυτές είναι σκόπιμο να τονίζεται το άρθρο τ ο ύ / τ ή ς –μολονότι μονοσύλλαβο– και να διακρίνεται με τον τονισμό από το αντίστοιχο κτητικό: «ένας από τους γνωστότερους μελετητές τής ιστορίας τού γλωσσικού ζητήματος υποστηρίζει» και «με τους σκοπούς τής εκπαίδευσης και των πολιτών τής Ενωμένης Ευρώπης». Με αυτόν τον τρόπο θα αποφευχθούν «κομπιάσματα» στην ανάγνωση-κατανόηση τού κειμένου, χωρίς να αίρεται το μονοτονικό, που ούτως ή άλλως καταφεύγει στον τονισμό για να αποφύγει την αμφισημία σε ανάλογες περιπτώσεις (γράφουμε: «η εταιρεία τού έδωσε», για να δείξουμε ότι πρόκειται για προσωπική αντωνυμία που διαφέρει από την κτητική, που την γράφουμε χωρίς τόνο «η εταιρεία του έδωσε»). Ο τονισμός των άρθρων του και της θα έπρεπε να επεκταθεί και στις περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν υπάρχει φόβος σύγχυσης, για να αποφευχθούν οι εξαιρέσεις που θα μείωναν την ευκολία εφαρμογής τού γενικού κανόνα, ο οποίος πρέπει να είναι ότι «τα άρθρα τ ο ύ και τ ή ς τονίζονται πάντοτε» (να ισχύει δηλαδή και σε περιπτώσεις όπως λ.χ.: «η προστασία τής ελευθερίας τού λόγου και τής έρευνας» και «τάσσεται υπέρ τού νόμου»).

Σημείωση: Στο παρόν βιβλίο έχουν τηρηθεί το ν τού τ ο ν και ο τονισμός των τ ο ύ και τ ή ς, για να χρησιμεύσουν ως παραδείγματα τής πρότασής μου. Οι ίδιοι κανόνες εφαρμόζονται στο Λεξικό μου και στην «Γραμματική τής Νέας Ελληνικής», που έχουμε γράψει με τον Χρ. Κλαίρη και στο βιβλίο μου «Σύγχρονη Σχολική Γραμματική για όλους». Με εισήγησή μου το σύστημα αυτό έχει εφαρμοσθεί και στην εγκυκλοπαίδεια «Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάνικα». Επιπλέον, είναι ευτύχημα ότι οι νέες σχολικές γραμματικές τού δημοτικού και τού γυμνασίου υιοθετούν και διδάσκουν πλέον την διατήρηση τού τελικού ν στο άρθρο τον.

Προσωπικά, έχω καθιερώσει πλέον και χρησιμοποιώ π ά ν τ ο τ ε το -ν και στο θηλυκό οριστικό άρθρο τ η ν (την διατήρηση, στην γραμματική, την μελέτη).