• Αρχική
  • Λεξιλογικά
  • Λεξιλογικά
  • Πώς κλίνονται τα πολυλεκτικά σύνθετα: «τού νόμου-πλαισίου» ή «τού νόμου-πλαίσιο»;

Πώς κλίνονται τα πολυλεκτικά σύνθετα: «τού νόμου-πλαισίου» ή «τού νόμου-πλαίσιο»;

Ερωτήσεις φίλων ακολουθούντων το προσωποδίκτυό μου (ΦΒ)
Παραθέτω για το θέμα το ειδικό κεφάλαιο τής «Σύγχρονης Σχολικής Γραμματικής» μου.

7.2 Πολυλεκτικά σύνθετα
Τα πολυλεκτικά σύνθετα περιλαμβάνουν συνδυασμούς ανεξάρτητων λέξεων και διακρίνονται σε: α) φραστικές / περιφραστικές λέξεις, β) χαλαρά πολυλεκτικά σύνθετα. Οι σχηματισμοί αυτοί έχουν καθαρώς μορφολογική υφή και όχι συντακτική, όπως συμβαίνει με τις απλές ακολουθίες λέξεων.

7.2.1 Φραστικές / περιφραστικές λέξεις
Οι φραστικές / περιφραστικές λέξεις αποτελούνται από δύο λέξεις, οι οποίες χρησιμοποιούνται ως παγιωμένη συνεκφορά με δική της σημασία. Η δομή τους είναι είτε επίθετο + ουσιαστικό είτε ουσιαστικό + ουσιαστικό σε γενική πτώση. Παραδείγματα:

α) επίθετο + ουσιαστικό:
λαϊκή αγορά, παιδική χαρά, καλές τέχνες, μικρή οθόνη, πολιτικό άσυλο, κινούμενα σχέδια, δημόσιος υπάλληλος, τυχερά παιχνίδια, τρίτη ηλικία…

β) ουσιαστικό + ουσιαστικό σε γενική πτώση:
ζώνη ασφαλείας, φακοί επαφής, βιβλίο τσέπης, γεύμα εργασίας, γυαλιά ηλίου, έξοδος κινδύνου, μουσική δωματίου, απεργία πείνας, πλύση εγκεφάλου…

Μερικά βασικά χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν αυτούς τους σχηματισμούς από απλές ακολουθίες λέξεων, αποκτώντας ξεχωριστή και σαφώς διακεκριμένη σημασία, είναι, μεταξύ άλλων, ότι: δεν επιδέχονται διαβάθμιση (δεν λέγεται π.χ. καλές τέχνες και οι *πολύ καλές τέχνες, δεν λέγεται μικρή οθόνη και η *κάπως μικρή οθόνη), δεν επιδέχονται κλιτικό (ασθενή τύπο τής προσωπικής αντωνυμίας) στο εσωτερικό τους (δεν λέγεται π.χ. *οι φακοί μου επαφής, αλλά οι φακοί επαφής μου), όπως δεν επιδέχονται και περαιτέρω επιθετικούς προσδιορισμούς (δεν λέγεται π.χ. μουσική δωματίου και μουσική *μικρού δωματίου, γυαλιά ηλίου και γυαλιά *δυνατού ηλίου).

7.2.2 Χαλαρά πολυλεκτικά σύνθετα

Τα χαλαρά πολυλεκτικά σύνθετα περιλαμβάνουν σχηματισμούς που αποτελούνται από δύο λέξεις σε πτώση ονομαστική, εκ των οποίων η δεύτερη προσδιορίζει την πρώτη (π.χ. νόμος πλαίσιο, ταξίδι αστραπή, λέξη κλειδί). Συχνά τα δύο μέρη εμφανίζονται με ενωτικό (π.χ. παιδί-θαύμα, εταιρεία-κολοσσός, κτήριο-παγίδα), χωρίς να υπάρχει αυστηρός κανόνας για τη χρήση ή την παράλειψή του. Τα χαλαρά πολυλεκτικά σύνθετα έχουν δική τους ξεχωριστή σημασία, η οποία δεν εννοείται αν παραλειφθεί ο προσδιοριστικός όρος (δηλ. η δεύτερη λέξη).
Μερικά παγιωμένα πολυλεκτικά σύνθετα χρησιμοποιούνται αποκλειστικά στην ονομαστική ενικού, π.χ. γέννημα-θρέμμα, κίνδυνος-θάνατος. Εντούτοις, τα περισσότερα χρησιμοποιούνται και σε άλλες πτώσεις, καθώς και στον πληθυντικό. Αυτό ενίοτε δυσκολεύει τους ομιλητές (αν δηλ. πρέπει να κλίνεται η δεύτερη λέξη τής συνεκφοράς), ωστόσο οι τάσεις που παρατηρούνται είναι οι εξής:

α) Το δεύτερο συστατικό τής συνεκφοράς συνήθως κλίνεται, όπως και το πρώτο, όταν βρίσκεται στον ενικό αριθμό.

Παραδείγματα:
Τον είχε σε όλη της τη ζωή φύλακα-άγγελό της (όχι: *φύλακα-άγγελός της)
Η ψήφιση τού νόμου-πλαισίου ολοκληρώθηκε σήμερα (όχι: *τού νόμου-πλαίσιο)
Η πτώχευση τής εταιρείας-κολοσσού συντάραξε τους επιχειρηματικούς κύκλους (όχι: *τής εταιρείας-κολοσσός)
Δεν μπόρεσε να αντέξει τον τίτλο τού παιδιού-θαύματος (όχι: *τού παιδιού-θαύμα)
Η μετάφραση συνδέει τη γλώσσα-πηγή με τη γλώσσα-στόχο (όχι: *με τη γλώσσα-στόχος)

β) Όταν ο συνδυασμός βρίσκεται στον πληθυντικό αριθμό, το δεύτερο συστατικό συχνά παραμένει στην ονομαστική τού ενικού.

Παραδείγματα:
Έκανα δύο ταξίδια-αστραπή στο εξωτερικό (όχι: *δύο ταξίδια-αστραπές)
Αυξήσεις-φωτιά στα τιμολόγια τού ρεύματος (όχι: *αυξήσεις-φωτιές)
Εταιρείες-μαϊμού είχαν εγκαταστήσει συσκευές υποδοχής καρτών (όχι: *εταιρείες-μαϊμούδες)
Δύο γυναίκες-μυστήριο φαίνεται να είναι το κλειδί τής υπόθεσης (όχι: *δύο γυναίκες-μυστήρια)

Ωστόσο, υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις στις οποίες η συνεκφορά κλίνεται πλήρως και στον πληθυντικό, ιδίως όταν πρόκειται για όρο τής διοίκησης ή για πολυλεκτικό σύνθετο που δεν έχει ακόμη παγιωθεί, όπως συμβαίνει συχνά στον δημοσιογραφικό λόγο.

Παραδείγματα:
Το πόρισμα των εφετών-ανακριτών δημοσιεύθηκε χθες (όχι: *εφετών-ανακριτής)
Υπάρχουν δύο πρόσωπα-κλειδιά σε αυτό το σκάνδαλο (όχι: *πρόσωπα-κλειδί)
Η αναζήτηση με λέξεις-κλειδιά φέρνει ακριβέστερα ευρήματα (όχι: *λέξεις-κλειδί)
Δρόμοι-παγίδες ταλαιπωρούν τους οδηγούς (όχι: *δρόμοι-παγίδα)
Χαρακτηριστικό αυτών των πολυκατοικιών είναι τα διαμερίσματα-κλουβιά τους (όχι: *διαμερίσματα-κλουβί)

Εκτύπωση Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο